Serbest meslek makbuzu nasıl düzenlenir?
Arabulucu, faaliyeti karşılığında aldığı ücret için serbest meslek makbuzu düzenler. Makbuzda üç kalem yer alır: brüt ücret, gelir vergisi stopajı ve katma değer vergisi. 2026 yılında stopaj oranı yüzde 20, KDV oranı yüzde 20'dir.
Makbuzun yapısı
Brüt ücretten önce yüzde 20 gelir vergisi stopajı düşülür, kalan tutar net ücrettir; brüt ücret üzerinden hesaplanan KDV bu tutara eklenir ve toplam tahsil edilecek tutar bulunur. Stopaj ve KDV oranlarının her ikisi de yüzde 20 olduğundan, ödeyenin vergi mükellefi olduğu hâlde tahsil edilen tutar brüt ücrete eşit çıkar; bu bir tesadüf değil, oranların eşitliğinin sonucudur.
Ödeyenin vergi mükellefi olup olmaması
Gelir vergisi stopajı, ödemeyi yapanın vergi mükellefi (şirket, serbest meslek erbabı, işletme vb.) olması hâlinde doğar; stopajı ödeyen keser ve vergi dairesine yatırır. Ödemeyi bir gerçek kişi yapıyorsa stopaj kesilmez ve tahsil edilecek tutar farklı olur. Araç bu iki hâli yan yana gösterir.
Girilen tutarın anlamı neden önemli?
Taraflar çoğu zaman "arabulucuya şu kadar ödeyelim" diye anlaşır, ancak bu rakamın KDV'yi ve stopajı içerip içermediği belirsiz kalır. Dört seçenek bu belirsizliği giderir: hangisini seçtiğinize göre brüt ücret geriye doğru farklı çözülür ve makbuza yazılacak kalemler buna göre değişir.
Örnek: 100.000 TL brüt ücret üzerinden makbuz
Arabuluculuk ücretinin KDV hariç brüt 100.000 TL olduğunu ve ödemeyi vergi mükellefi bir şirketin yaptığını varsayalım:
| Makbuza yazılacak | Tutar |
|---|---|
| Brüt ücret (KDV hariç) | 100.000,00 TL |
| Gelir vergisi stopajı (%20) | − 20.000,00 TL |
| Net ücret | 80.000,00 TL |
| KDV (%20) | + 20.000,00 TL |
| Tahsil edilecek tutar | 100.000,00 TL |
Aynı ücret bir gerçek kişi tarafından ödenseydi stopaj doğmayacak, arabulucu 100.000 TL net ücret ile 20.000 TL KDV olmak üzere toplam 120.000 TL tahsil edecekti. Görüldüğü gibi ödeyenin sıfatı, arabulucunun eline geçen tutarı doğrudan değiştirir.
Stopajın dayanağı
Serbest meslek kazançlarında gelir vergisi stopajı Gelir Vergisi Kanunu'nun 94. maddesinde düzenlenmiştir; arabuluculuk faaliyeti bakımından uygulanan oran %20'dir. Stopajı arabulucu değil, ödemeyi yapan keser ve vergi dairesine yatırır.
Oranlar değişirse
Hesaplama, stopaj ve KDV oranlarının her ikisinin de %20 olduğu mevcut duruma göre yapılır. Bu iki oranın eşitliği, ödeyenin vergi mükellefi olduğu hâlde tahsil edilen tutarın brüt ücrete eşit çıkmasına yol açar; oranlardan biri değişirse bu eşitlik bozulur ve dört seçeneğin sonuçları birbirinden daha belirgin biçimde ayrışır.
Makbuz ne zaman düzenlenir?
Vergi Usul Kanunu'nun 236. maddesi, serbest meslek erbabının mesleki faaliyetine ilişkin her türlü tahsilatı için iki nüsha serbest meslek makbuzu düzenlemesini öngörür. Belirleyici olan hizmetin ifa edildiği an değil, tahsilatın yapıldığı andır. Arabuluculuk ücreti taksitler hâlinde tahsil ediliyorsa her tahsilat için ayrı makbuz düzenlenir.
Stopajı kim keser, kim beyan eder?
Gelir vergisi stopajını arabulucu değil, ödemeyi yapan keser. Ancak kesinti yapmakla yükümlü olanlar Gelir Vergisi Kanunu'nun 94. maddesinde sayılmıştır: kamu idareleri, ticaret şirketleri, dernek ve vakıflar, gerçek gelirini beyan etmek zorunda olan ticaret ve serbest meslek erbabı ve benzerleri. Bu sayıma girmeyen bir gerçek kişi ödeme yaparsa stopaj doğmaz; hesaplayıcıdaki iki sütunun ayrımı buradan gelir.
Kesintiyi yapan taraf, tutarı Muhtasar ve Prim Hizmet Beyannamesi ile beyan ederek vergi dairesine yatırır. Beyanname, kesintinin yapıldığı ayı izleyen ayın 26'sı akşamına kadar verilir.